Kavramlar
Her kayıtta kaynak kavram solda, Türkçe karşılığı sağda durur. Bağlam, iki sözcüğün nerede kullanıldığını gösterir; köken, ikisinin de köklerine inerek aynı anlamı neden taşıdıklarını açıklar.
emission – salım
- İngilizce bağlam
- Climate and air quality: greenhouse gas emissions, exhaust emissions from vehicles.
- Türkçe bağlam
- İklim ve hava kalitesi: sera gazı salımı, karbon salımı.
- İngilizce kavram
- emission
- Türkçe karşılık
- Sesi taşıyan karşılık: emisyonsalım
- İngilizce köken
- Latince “emissio” sözcüğünden gelir: “dışarı gönderme”. Kökünde “emittere” fiili vardır: ex- (dışarı) + mittere (göndermek). Yani “emission”, içeriden dışarıya salınan bir şeyi anlatır.
- Türkçe köken
- “Salmak” fiilinden gelir: bırakmak, salıvermek; ortama duman ya da koku salmak gibi. Sondaki -ım eki fiilden, işin kendisini anlatan bir ad yapar (almak → alım, satmak → satım gibi). Böylece “salım”, emittere’deki “dışarı gönderme” anlamını Türkçenin kendi kökünden kurar.
autonomous – özerk
- İngilizce bağlam
- Technology and government: autonomous vehicles, autonomous systems, an autonomous region.
- Türkçe bağlam
- Yönetimde yerleşik: özerk bölge, özerk kurum. Teknolojide: özerk araç, özerk sistem.
- İngilizce kavram
- autonomous
- Türkçe karşılık
- Sesi taşıyan karşılık: otonomözerk
- İngilizce köken
- Yunanca “autonomos” sözcüğünden gelir: “kendi yasasıyla yaşayan”. İki parçadan oluşur: autos (kendi) + nomos (yasa, kural). Sözcük, dışarıdan yönetilmeden kendi kurallarıyla işleyen şeyi anlatır.
- Türkçe köken
- İki Türkçe parçadan oluşur: öz (kendi) + erk (güç, yetki). “Kendi yetkisine sahip olan” demektir. Yunancadaki yapıya denk düşer: autos’un karşısında öz, nomos’un (yasa) karşısında erk (yetki) durur; ikisi de kendi kendini yöneteni anlatır.
agent – eylemci
- İngilizce bağlam
- Software and AI: an AI agent, a program that carries out tasks on a user’s behalf.
- Türkçe bağlam
- Yazılım ve yapay zekada: yapay zeka eylemcisi, kullanıcı adına iş yapan bir program.
- İngilizce kavram
- agent
- Türkçe karşılık
- Sesi taşıyan karşılık: ajaneylemci
- İngilizce köken
- Latince “agens” sözcüğünden gelir: “eyleyen, iş gören”. Kökünde “agere” fiili vardır: yapmak, harekete geçirmek. Yani “agent”, işi kendisi yapan, eylemi gerçekleştiren taraftır.
- Türkçe köken
- “Eylem” sözcüğüne -ci eki eklenerek kurulur; -ci, bir işi yapanı anlatır (yol → yolcu, iş → işçi gibi). “Eylem” de eski “eylemek” (yapmak, etmek) fiilinden gelir. Böylece “eylemci”, agere’deki “yapmak” anlamını Türkçe bir kökten taşır: eylemi gerçekleştiren.
project – tasarı
- İngilizce bağlam
- Business and engineering: a construction project, project management, a project schedule.
- Türkçe bağlam
- İş ve mühendislikte: yapı tasarısı, tasarı yönetimi, tasarı takvimi.
- İngilizce kavram
- project
- Türkçe karşılık
- Sesi taşıyan karşılık: projetasarı
- İngilizce köken
- Latince “proiectum” sözcüğünden gelir: “ileri atılmış olan”. Kökünde “proicere” fiili vardır: pro- (ileri) + iacere (atmak). Yani “project”, henüz yapılmadan önce zihinde ileriye, geleceğe doğru atılan bir işi anlatır. Türkçedeki “proje” bu sözcüğe Fransızca “projet” üzerinden gelmiştir.
- Türkçe köken
- “Tasarlamak” fiiliyle aynı kökten gelir: bir işi yapmadan önce zihinde kurmak, düşünüp biçimlendirmek. Aynı kökten “tasarım” da türemiştir. Böylece “tasarı”, proicere’deki “ileriye atma” anlamını Türkçe okurun hemen kavradığı bir sözcükle taşır: yapılmadan önce zihinde kurulan iş.